by HANNA SIMONIS

Umberto Eco – nadal aktualny dziesięć lat później.

Właśnie mija dziesięć lat od śmierci Umberta Eco – jednego z tych intelektualistów, którzy potrafili łączyć erudycję z literacką wyobraźnią, a teorię znaków z opowieścią o ludzkich namiętnościach. Eco odszedł w 2016 roku, pozostawiając po sobie dzieło imponujące rozmachem: powieści tłumaczone na dziesiątki języków, eseje o kulturze masowej, prace naukowe z zakresu semiotyki i refleksje nad kondycją współczesnego społeczeństwa. Dziś, dekadę później, jego głos brzmi zaskakująco aktualnie – zwłaszcza w kontekście internetu i mediów społecznościowych.

Najbardziej znane, niemal kultowe zdanie Eco na temat sieci brzmi: „Media społecznościowe dają prawo głosu legionom idiotów”. Cytat ten obiegł świat, często wyrywany z kontekstu i interpretowany jako wyraz pogardy wobec użytkowników internetu. Tymczasem Eco, jako wybitny semiotyk i badacz kultury, nie był przeciwnikiem technologii samej w sobie. Nie potępiał internetu jako narzędzia. Ostrzegał raczej przed jego społecznymi konsekwencjami.

Głos eksperta i głos ignoranta

Eco zwracał uwagę na zjawisko zrównania głosu eksperta z głosem ignoranta. W epoce przedinternetowej istniały mechanizmy filtrujące wiedzę: redaktorzy, wydawcy, instytucje akademickie. To oni – przynajmniej w teorii – dbali o jakość debaty publicznej. Internet, a szczególnie media społecznościowe, zniosły te bariery. Każdy może zabrać głos. Każda opinia może zyskać zasięg.

Problem nie polega na samej demokratyzacji wypowiedzi. Eco dostrzegał jednak, że w przestrzeni cyfrowej opinia specjalisty bywa traktowana na równi z niepotwierdzoną plotką. Autorytet naukowy i emocjonalny komentarz anonimowego użytkownika funkcjonują obok siebie bez wyraźnej hierarchii. W efekcie powstaje środowisko sprzyjające szerzeniu się fałszywych wiadomości, uproszczeń i teorii spiskowych. Dziś nazwalibyśmy to zjawisko fake newsami, ale Eco diagnozował je już w momencie, gdy media społecznościowe dopiero nabierały rozpędu.

Mówiąc o „legionach idiotów”, nie chodziło mu o elitarystyczną pogardę. Raczej o fakt, że dawniej „wiejskiego głupka”, jak prowokacyjnie to ujmował, słyszeli jedynie sąsiedzi przy barze. Dziś ten sam człowiek może mieć globalny megafon. Internet promuje emocję, skrajność i sensację – to one generują zasięg. Tym samym głos radykalny często przebija się szybciej niż wyważona analiza. Nudna lub niewygodna prawda zostaje wyparta przez chwytliwe kłamstwo.

Brak filtrów i konieczność edukacji

Eco podkreślał, że wraz z zanikiem tradycyjnych filtrów wiedzy rośnie odpowiedzialność odbiorcy. Skoro redaktorzy i wydawcy przestali być strażnikami jakości, rolę tę musi przejąć edukacja. Autor wielokrotnie mówił o konieczności nauczania w szkołach krytycznego korzystania z internetu. Selekcja informacji, rozpoznawanie manipulacji, odróżnianie faktów od opinii – to kompetencje, które w jego przekonaniu powinny stać się fundamentem współczesnej edukacji.

W tym sensie Eco był myślicielem przyszłości. Nie nawoływał do cenzury ani ograniczania technologii. Wskazywał raczej na potrzebę odpowiedzialności i świadomości. Jako semiotyk wiedział, że świat współczesny jest światem znaków, obrazów i narracji. Kto nie potrafi ich czytać, staje się bezbronny wobec manipulacji.

Eco – pisarz labiryntów

Choć wypowiedzi o internecie przyniosły mu popularność w mediach, dorobek Eco wykracza daleko poza komentarz społeczny. Jego twórczość literacka łączyła pasję historyka, precyzję filozofa i wyobraźnię gawędziarza. Najbardziej znaną powieścią pozostaje bez wątpienia wydana w 1980 roku Imię róży.

To książka, która stała się światowym fenomenem. Z pozoru kryminał osadzony w średniowiecznym klasztorze, w istocie jest wielopoziomową opowieścią o władzy, herezji, interpretacji i naturze prawdy. Mnich Wilhelm z Baskerville prowadzi śledztwo w sprawie tajemniczych zbrodni, ale prawdziwym bohaterem powieści jest labirynt biblioteki – metafora wiedzy, która może zarówno wyzwalać, jak i niszczyć.

Eco bawi się konwencją powieści detektywistycznej, jednocześnie prowadząc erudycyjną grę z czytelnikiem. Cytaty z łacińskich traktatów, teologiczne spory, filozoficzne dygresje splatają się w narrację, która wymaga skupienia, ale nagradza uważność. Imię róży to nie tylko bestseller. To powieść o niebezpieczeństwie dogmatyzmu i o tym, jak strach przed śmiechem może prowadzić do przemocy.

W tym sensie literacki świat Eco zapowiada jego późniejsze refleksje o internecie. Biblioteka w klasztorze była miejscem kontroli wiedzy, ale też jej ukrywania. Dzisiejsza sieć jest przeciwieństwem tamtej struktury: wiedza jest pozornie dostępna wszystkim, lecz łatwo się w niej zagubić. Labirynt nie zniknął – zmienił jedynie formę.

Najważniejsze dzieła Umberta Eco

Umberto Eco to nie tylko fenomenalne Imię róży. Choć powieść stała się światowym bestsellerem i doczekała się ekranizacji, kolejne książki pisarza potwierdziły konsekwencję jego głębokiej erudycji i literackiej odwagi.

W 1988 roku ukazało się Wahadło Foucaulta – monumentalna powieść o obsesji interpretacji, teoriach spiskowych i mechanizmach konstruowania sensu. To książka prorocza wobec dzisiejszej kultury fake newsów i internetowych narracji alternatywnych. Eco pokazuje w niej, jak łatwo z fragmentów faktów zbudować uwodzicielski, lecz fałszywy system wyjaśniający rzeczywistość.

W 1994 roku opublikował Wyspę dnia poprzedniego – filozoficzną opowieść o czasie, pamięci i granicach poznania, osadzoną w XVII wieku. Z kolei Baudolino to barwna, pełna ironii historia o średniowiecznych mitach, kłamstwie i sile narracji, która kształtuje historię bardziej niż fakty.

W późniejszym okresie powstały między innymi Tajemniczy płomień królowej Loany, refleksyjna opowieść o pamięci i tożsamości, oraz Cmentarz w Pradze, mroczna analiza narodzin nowoczesnego antysemityzmu i manipulacji dokumentami historycznymi. Ostatnia powieść Eco, Temat na pierwszą stronę, to satyryczne spojrzenie na świat mediów, tabloidy i mechanizmy kreowania rzeczywistości informacyjnej.

Obok twórczości literackiej Eco pozostawił także imponujący dorobek naukowy i eseistyczny. Prace takie jak Dzieło otwarte czy Apokaliptycy i dostosowani stały się fundamentem refleksji nad kulturą masową, interpretacją tekstu i rolą odbiorcy w procesie tworzenia znaczenia.

W twórczości Eco trudno nie zauważyć wspólnego mianownika: fascynacji interpretacją, znakiem i konstrukcją prawdy. Od średniowiecznych klasztorów po redakcje współczesnych gazet, od herezji po tabloidy – Eco badał, w jaki sposób opowieści kształtują rzeczywistość. I właśnie dlatego jego głos, także ten dotyczący internetu, brzmi dziś tak przejmująco aktualnie.

Aktualność myśli

Dziesięć lat po śmierci Eco jego diagnozy wydają się jeszcze bardziej trafne. W epoce algorytmów, baniek informacyjnych i viralowych teorii spiskowych pytanie o odpowiedzialność słowa powraca z nową siłą. Zrównanie głosu eksperta z głosem ignoranta stało się codziennością. Fałszywe informacje potrafią rozprzestrzeniać się szybciej niż ich sprostowania. Internet, który miał być przestrzenią wolności i postępu, stał się polem chaosu.

A jednak Eco nie był pesymistą w sensie totalnym. Wierzył w inteligencję czytelnika. Wierzył w siłę edukacji. Wierzył, że kultura – nawet masowa – może być przestrzenią refleksji. Jego książki są tego dowodem. Łączą przystępność z głębią, fabułę z filozofią. Nie upraszczają świata, lecz pokazują jego złożoność.

Dziś, gdy media społecznościowe stały się podstawowym narzędziem komunikacji, słowa Eco o „legionach idiotów” brzmią jak prowokacyjne ostrzeżenie. Nie chodzi o pogardę wobec użytkowników. Chodzi o świadomość, że dostęp do megafonu nie czyni nikogo ekspertem. I że bez umiejętności krytycznego myślenia łatwo pomylić głośność z prawdą.

Dziesięć lat po jego odejściu twórczość Eco wciąż inspiruje i niepokoi. Imię róży pozostaje lekturą aktualną, a jego eseje o kulturze i komunikacji pomagają zrozumieć mechanizmy współczesnego świata. W epoce cyfrowego chaosu jego głos nie jest jedynie wspomnieniem, lecz wyzwaniem. Przypomina, że wiedza wymaga wysiłku, interpretacja pokory, a wolność słowa odpowiedzialności. Dlatego Umberto Eco pozostaje myślicielem, którego potrzebujemy bardziej niż kiedykolwiek. Nie milknie – to my musimy nauczyć się go słuchać.

---