Globalny zwrot ku kulturze i literaturze koreańskiej

W ostatnich latach obserwujemy wyraźny wzrost zainteresowania kulturą i literaturą koreańską – od filmów i seriali, przez muzykę, aż po prozę, która coraz częściej trafia na listy najważniejszych przekładów roku.

Co sprawia, że książki autorów takich jak Han Kang, Kim Hyesoon i Cho Nam-joo, stają się coraz bardziej popularne wśród czytelników na całym świecie?

Koreańska literatura łączy w sobie kilka wymiarów, które rzadko występują razem w tak wyrazistej formie: głęboko zakorzenioną świadomość historyczną, naznaczoną niejednokrotnie trudnymi, bolesnymi doświadczeniami, wrażliwość na codzienną kruchość jednostki w świecie silnie zhierarchizowanym i nastawionym na sukces, umiejętność balansowania między realizmem a symboliką, między konkretem a oniryzmem, co nadaje opowieściom wyjątkową intensywność.

Koreańscy autorzy często mówią o sprawach skrajnie osobistych – rodzinie, ciele, chorobie, żałobie – i jednocześnie odnoszą je do szerszego kontekstu społecznego oraz historycznego. Dzięki temu ich książki nabierają podwójnego wymiaru: są zbiorem intymnych historii pojedynczych osób, a zarazem komentarzem do losów całej wspólnoty.

Han Kang: pisarka, która ukształtowała współczesne zainteresowanie

Jedną z najważniejszych współczesnych pisarek, które ukształtowały to zainteresowanie, jest Han Kang.
Urodzona w 1970 roku w Gwangju, dorastała w cieniu miasta naznaczonego krwawo stłumionym powstaniem z 1980 roku – doświadczeniem, które wyraźnie rezonuje w jej twórczości. Debiutowała w latach 90., a międzynarodową sławę przyniosła jej „Wegetarianka”, nagrodzona prestiżową Man Booker International Prize.
Proza Han Kang jest rozpoznawalna po oszczędnym, precyzyjnym języku, skłonności do łączenia realizmu z wizjami na granicy snu i jawy oraz nieustannym powracaniu do tematów przemocy, pamięci, ciała i winy zbiorowej. Za swoją intensywną, poetycką prozę w 2024 roku otrzymała Literacką Nagrodę Nobla.

W powieści „Nie mówię żegnaj” autorka jeszcze mocniej niż dotąd sięga do mrocznych, wypieranych obszarów historii Korei, splatając je z losami jednostek naznaczonych traumą pokoleniową.

Aby przeczytać więcej recenzji w języku polskim, kliknij tutaj.

„Nie mówię żegnaj” Han Kang: Powieść o Stracie i Pamięci”

Trauma pokoleniowa – ból, który nie kończy się z jednym życiem.

„Nie mówię żegnaj” to powieść, która dotyka jednego z najboleśniejszych i najbardziej wymazanych z pamięci wydarzeń w historii Korei Południowej – ludobójstwa na wyspie Czedżu w 1948 roku. To historia o przemocy, strachu i cierpieniu, ale także o przyjaźni, miłości i przetrwaniu. Autorka, z niezwykłą wrażliwością i empatią, opowiada o traumie pokoleniowej, przekazywanej w rodzinach, i o tym, jak pamięć o przeszłości może być zarówno źródłem bólu, jak i siłą pozwalającą ludziom przetrwać.

Powieść konstruowana jest warstwowo, poprzez monologi, wspomnienia, migawki pamięci i obrazy, które wracają jak natrętny sen. Bohaterka, zanurzona w doświadczeniu straty, próbuje złożyć w całość to, co rozbite – fragmenty życia, które minęło, oraz własną teraźniejszość, w której brak tej jednej osoby wymusza nowe, niechciane „ja”. To, co uderza od pierwszych stron, to świadome spowolnienie. Han Kang nie opowiada historii liniowo. Raczej krąży wokół kluczowego wydarzenia, odsłaniając je z różnych stron, jakby testowała wytrzymałość języka, wobec tego, co niewypowiadalne.

„Nie mówię żegnaj” jest opowieścią o żałobie, ale pozbawioną patosu i łatwych wzruszeń. Strata nie zostaje tu przedstawiona w kategoriach „lekcji życia” czy procesu prowadzącego ku prostemu pojednaniu ze światem. Przeciwnie – pojawia się jako pęknięcie, które nie chce się zabliźnić. Han Kang bada, jak żałoba przenika codzienność – w rytuałach, drobnych nawykach, nagłych nawrotach pamięci wywołanych dźwiękiem, zapachem czy przypadkową sceną na ulicy. Śmierć nie jest punktem końcowym, lecz siłą, która nieustannie organizuje myśli i uczucia tych, którzy pozostali.

W centrum powieści znajduje się napięcie między tym, co prywatne, a tym, co wspólnotowe. Strata ma zawsze wymiar intymny, jednostkowy, ale Han Kang subtelnie pokazuje, jak osobiste doświadczenie splata się z historią zbiorową – z pamięcią o przemocy, niesprawiedliwości, narzuconym lub dobrowolnie przyjętym milczeniu. Bohaterka nie opłakuje tylko jednej osoby. Opłakuje także świat, który pozwala na to, by jedni odchodzili w zapomnieniu, a inni w ogóle nie doczekali się wysłuchania.

Proza Han Kang, jak zawsze, jest oszczędna, a zarazem nasycona znaczeniami. Zdania są krótkie, precyzyjne, pozbawione zbędnej ornamentyki. Pod tą surowością pulsuje jednak silne, skondensowane emocjonalnie napięcie. Autorka nie wyjaśnia, nie komentuje, nie podsuwa jednoznacznych interpretacji – i pozwala, by cisza między słowami mówiła równie mocno jak sam tekst. W wielu fragmentach pojawiają się obrazy niemal oniryczne, zawieszone między snem a jawą, jakby nieposłuszna, wybiórcza pamięć próbowała napisać własną wersję przeszłości.

„Nie mówię żegnaj” można czytać jako próbę zrozumienia, czym jest pamięć: czy jest wiernym zapisem, czy raczej nieustannym przepisywaniem tego, co było, na potrzeby tego, kim jesteśmy teraz. Bohaterka powraca do pewnych scen wielokrotnie – za każdym razem dostrzegając coś innego, zmieniając akcenty, dopowiadając szczegóły lub je wymazując. Han Kang pokazuje w ten sposób, jak pamięć chroni i zarazem rani: z jednej strony pozwala nie utracić zmarłego, z drugiej – uniemożliwia pełne „domknięcie” historii.

„Nie mówię żegnaj” to również powieść o relacjach – rodzinnych, przyjacielskich, międzypokoleniowych – i o tym, jak śmierć jednej osoby przesuwa wewnętrzne układy między tymi, którzy pozostali. Niewypowiedziane pretensje, dawne winy, poczucie zaniedbania lub niespełnienia – wszystko to wypływa na powierzchnię, gdy dotychczasowa struktura ulega zachwianiu. Han Kang nie dramatyzuje tych konfliktów. Pozwala im raczej delikatnie wypłynąć w gestach, półsłówkach, chwilach niezręcznej ciszy. W ten sposób tworzy portret żałoby zbiorowej, w której każdy doświadcza straty na swój sposób, często nie rozumiejąc bólu drugiego.

Siła tej książki tkwi w odmowie łatwego pocieszenia. „Nie mówię żegnaj” nie proponuje katharsis w klasycznym sensie. Zamiast tego zostawia czytelnika z poczuciem, że niektóre pożegnania nigdy nie zostaną doprowadzone do końca, a niektóre relacje trwają dalej – w pamięci, w języku, w ciele – mimo fizycznej nieobecności. To powieść, która traktuje śmierć nie jako zamknięcie, lecz jako trwałe przesunięcie granic między „był” a „jest”. Han Kang po raz kolejny pokazuje, że interesuje ją to, co dzieje się tam, gdzie język przestaje nadążać za doświadczeniem.

„Nie mówię żegnaj” to książka cicha, pozbawiona efektownych zwrotów akcji, a jednak niezwykle poruszająca. Jej lektura przypomina powolne zanurzanie się w wodzie: im głębiej wchodzimy, tym wyraźniej czujemy ciężar i chłód, ale też tym lepiej rozumiemy, że pewnych głębin nie da się do końca rozświetlić. To nie jest powieść, która oferuje proste odpowiedzi. Jest raczej głęboko poruszającą medytacją nad tym, co zostaje, kiedy ktoś odchodzi – i nad tym, czy kiedykolwiek naprawdę mamy prawo powiedzieć „żegnaj”.

“Wegetarianka: Portret pragnienia” Powieści o przemocy, tożsamości i granicach wolności”

„Wegetarianka”, która przyniosła Han Kang międzynarodową rozpoznawalność, to powieść, która w równie cichy, a zarazem druzgocący sposób jak „Nie mówię żegnaj” dotyka granic ludzkiego doświadczenia. Wyróżnia się niezwykłą odwagą formalną i niepokojącą intensywnością tematu. Autorka, sięgając po pozornie prosty motyw rezygnacji z jedzenia mięsa, stopniowo odsłania znacznie bardziej dramatyczny proces: bunt ciała przeciw przemocy, sprzeciw wobec narzuconych ról oraz próbę wycofania się z ludzkiego świata w ogóle. Rezultatem jest książka, która wymyka się prostym etykietom – balansuje między realizmem a oniryzmem, między krytyką społeczną a metafizyczną przypowieścią.

Powieść zbudowana jest z trzech części, ukazujących historię Yeong-hye z perspektywy trzech różnych osób: jej męża, szwagra i siostry. Sama bohaterka pozostaje w centrum wydarzeń, ale jej głos jest paradoksalnie najsłabszy, niemal nieobecny – jakby wycofywała się nie tylko z jedzenia, lecz także z języka i społecznej komunikacji. To milczenie jest jednym z kluczowych elementów książki: wokół decyzji Yeong-hye narasta gęsta sieć interpretacji, lęków i projekcji innych ludzi, podczas gdy ona sama stopniowo wymyka się wszelkim kategoriom.

Punktem wyjścia jest sen – brutalny, krwawy, pełen obrazów, których bohaterka nie potrafi zignorować. To właśnie po nim postanawia przestać jeść mięso. W oczach jej otoczenia decyzja ta jest irracjonalna, skrajna, a tym samym niebezpieczna. Han Kang nie traktuje jednak wegetarianizmu jako tematu dietetycznego czy ideologicznego. Wykorzystuje go raczej jako znak głębszego pęknięcia: Yeong-hye nie chce już uczestniczyć w przemocy zadawanej ciałom – zarówno zwierzęcym, jak i ludzkiemu, także jej własnemu. Jej odrzucenie mięsa staje się pierwszym krokiem w stronę odmowy wszelkiej formy „pożerania” i bycia „pożeraną”.

W kolejnych częściach powieści narracja coraz wyraźniej pokazuje, że decyzja bohaterki działa jak katalizator, obnażając kruche konstrukcje relacji rodzinnych i małżeńskich. Mąż widzi w niej przede wszystkim „żonę”, której zadaniem jest nie sprawiać kłopotu i wpisywać się w oczekiwania. Szwagier dostrzega w jej przemianie okazję do realizacji własnych artystycznych i erotycznych obsesji; zamiast zrozumienia oferuje jej projekt, w którym ciało Yeong-hye staje się powierzchnią do zapisu jego fantazji. Siostra, In-hye, rozdarta między lojalnością wobec rodziny a rosnącą fascynacją radykalnym wyborem Yeong-hye, najboleśniej doświadcza pęknięcia między „normalnością” a pragnieniem wyjścia poza nią.

Han Kang z niezwykłą precyzją rejestruje ten proces przesuwania granic. To, co początkowo wydaje się „tylko” odmiennością czy ekscentrycznym wyborem, z czasem nabiera cech powolnego odchodzenia z ludzkiej kondycji. Yeong-hye nie chce już jeść, a w późniejszym etapie odrzuca prawie wszystkie formy pożywienia; coraz silniej utożsamia się z rośliną, drzewem, czymś zakorzenionym, co nie krzywdzi i nie jest krzywdzone w sposób, w jaki dzieje się to w świecie ludzi. Jej pragnienie staje się pragnieniem przemiany ontologicznej: nie tyle życia „inaczej”, ile życia w innej formie.

Proza Han Kang jest zarazem surowa i poetycka. Autorka oszczędza czytelnikowi łatwych diagnoz i moralizowania. Sceny przemocy – fizycznej, psychicznej, rodzinnej – nie są epatowane, lecz ukazywane z chłodnym dystansem, który tylko zwiększa ich siłę rażenia. Równocześnie pojawiają się obrazy oniryczne, zmysłowe, chwilami niemal hipnotyczne, nadające książce wymiar przypowieści lub snu, z którego trudno się otrząsnąć. Ten kontrast między brutalną codziennością a wizjami natury i roślinności tworzy napięcie, w którym „Wegetarianka” wybrzmiewa najpełniej.

Powieść można czytać jako krytykę koreańskiego społeczeństwa: jego patriarchalnych struktur, presji konformizmu, potrzeby kontrolowania ciała i zachowań kobiet. Można też widzieć w niej uniwersalną opowieść o tym, co dzieje się, gdy ktoś rezygnuje z roli „posłusznego ogniwa” i próbuje przerwać łańcuch przemocy, choćby za cenę własnego zdrowia, relacji, a może nawet życia. Decyzja Yeong-hye jest radykalna nie tylko dlatego, że odmawia jedzenia mięsa. Jest radykalna, bo w świecie, w którym wartość człowieka mierzy się zdolnością do przystosowania, ona wybiera konsekwentne wycofanie.

„Wegetarianka” jest zarazem studium pożądania i jego wypaczeń. Pożądanie w tej książce nie ma jednej twarzy: bywa seksualne, artystyczne, kontrolujące, destrukcyjne. Ciała bohaterów – zwłaszcza ciało Yeong-hye – są polem, na którym zapisują się cudze oczekiwania i własne próby ucieczki. To, co z zewnątrz może wyglądać jak choroba psychiczna czy szaleństwo, z innej perspektywy jawi się jako desperacka próba zdefiniowania siebie na własnych warunkach, choćby miało to prowadzić ku samozagładzie.

Siła powieści polega na tym, że nie oferuje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy gest Yeong-hye jest aktem wyzwolenia, czy autodestrukcji. Han Kang zostawia czytelnika w przestrzeni niepewności, w której współczucie miesza się z niepokojem, a fascynacja – z lękiem. To literacki portret pragnienia, które wymyka się kategoriom „zdrowia” i „normalności”, a zarazem staje się lustrem dla świata, który narzuca jednostce swoją definicję tego, co dopuszczalne.

„Wegetarianka” to powieść o granicach wolności w świecie, w którym ciało – zwłaszcza kobiece – rzadko naprawdę do niej należy. To historia, która nie przestaje zadawać pytań o cenę odrzucenia przemocy i o to, czy możliwe jest istnienie poza logiką zjadania i bycia zjadanym. Han Kang tworzy powieść, która pozostaje w pamięci długo po lekturze – jak cichy, ale uporczywy sprzeciw wobec rzeczywistości, w której „normalność” nie zawsze znaczy „humanitarność”.

---